Sapanca’nın Bungalov Çılgınlığı

Ama dönüşüm sadece harita üstünde gerçekleşmiyor. Hızlı değişim, seks turizmindeki artış gibi başka çatışmaları da beraberinde getirmiş. Sapanca ikiye bölünmüş halde: inşaatlardan para kazananlar ve belediyenin kıymetli arazileri kontrolsüz gelişime feda etme isteğine üzülen daha küçük bir kesim. Bungalov işletmelerinin ilçede yarattığı sorunlardan şikayetçi insanlar ise seslerini yükselttiklerinde taciz ve şiddet riskiyle karşı karşıya olduklarını anlatıyorlar.

Sapanca araştırmamız, Avrupa genelinde doğa ve tarım arazilerinin kaybını inceleyen uluslararası gazetecilik projesi Green to Grey’in bir parçası. Arena for Journalism in Europe ve Norveç medyası NRK tarafından başlatılan projede 11 medya kuruluşundan gazeteciler, Norveç Doğa Araştırma Enstitüsü’nden bilim insanlarıyla ortak çalıştı. Green to Grey projesi kapsamında uydu görüntüleri, yapay zekâ ve saha haberciliği kullanılarak, 2018’den 2023 sonuna kadar Avrupa’da toplamda 9 bin km² doğal alanın inşaata kurban edildiği belgelendi.

Türkiye, 30 Avrupa ülkesi içinde yaklaşık 1860 km² ile açık ara en büyük doğal alan kaybını yaşadı. Kaybettiğimiz bu alan, İstanbul’un Anadolu yakasına benzer büyüklükte ve Sapanca’nın on katından büyük. Göze çarpan büyük yapılaşma alanları arasında Akkuyu Nükleer Santrali, iki termik santral, üç altın madeni ve Rize Havalimanı bulunuyor. Ancak karşımıza çıkan en büyük doğal alan ve tarım arazisi kayıpları ağırlıklı olarak dev organize sanayi bölgesi inşaatlarını içeriyor.

“Toprak tahribatının boyutunu her geçen gün daha derin terimlerle anlatmaya devam edeceğiz,” diyor TEMA’nın çevre politikaları ve uluslararası ilişkiler başkanı Eylem Tuncaelli. “Bilimi ve etiği göz ardı ederseniz, yaşamın sürdürülebilirliğini değil, kalkınmanın sürdürülebilirliğini önceliklendirirseniz sadece Türkiye'de değil, bunu yapan her ülkede ne yazık ki bu durumlar yaşanır.”

Araştırdığımız birçok yer kaybın büyüklüğüyle öne çıkarken, Sapanca başka bir nedenle dikkat çekiyor. Haritaya baktığınızda, bir zamanlarki eşsiz ve el değmemiş doğası parça parça yok edilmiş bir yer görüyorsunuz. Bir köşede beş havuzlu bungalov, biraz ötesinde on küçük evden oluşan bir ‘tiny house’ sitesi. Göl kıyısında dev bir otel, yanında başka bir tesis. Böyle böyle, son üç yılda turizm inşaatı çılgınlığının pençesine düşen bir Sapanca.

Sapanca yıllardır İstanbulluların hafta sonu ya da günübirlik ziyaret ettiği bir yer olarak bilinirdi. Göl kıyısındaki kafelerde kahvaltı yapılır, Maşukiye deresi kenarında mangal yakılır veya orman içindeki yürüyüş yollarında gezilirdi. Bazı ailelerin ilçede yazlık evleri vardı. Sapanca’nın güneyine uzanan dağlar büyük ölçüde el değmemişti.

Pandemi vurduktan sonra insanların tatil ve mekân anlayışı değişmeye başladı. Aylarca apartman dairelerinde mahsur kalanlar artık kalabalıktan uzağa kaçmak ve yeşil çayırlar görmek istiyordu. Sapanca’daki arazi sahipleri için bulunmaz bir fırsat doğmuş oldu.

“Sapanca'nın yerlileri diyebileceğimiz birçok ailenin uzun yıllardır sahip oldukları arsaları vardı.” diye anlatıyor Sapanca Villa ve Bungalov işletmecileri Derneği (SAVİBU) başkanı Ali Safa Alaçam. “Bunlar hep atıl durumda duruyordu. Aileler arazilerini değerlendirmeye karar verdi ve mütevazı şekilde bir-iki bungalov yaptı.”

Tiny house’lar ucuz, çabuk inşa edilebiliyor ve iyi kâr sağlıyor. Kolay para kazanmanın da bulaşıcı bir cazibesi var. Kısa sürede bungalovlar daha güneye, ormanlara ve tarım arazilerine doğru yayıldı. Ağaçlar kesildi ve yerlerine binlerce ruhsatsız bungalov dikildi.

“Hiçbir sınır yok, hepsini yerel halk yapıyor,” diyor Alaçam ve ekliyor: “Tam bir ekonomik ekosistem haline geldi. Herkes kazandı. Beş kişilik bir masada biri bungalovu işletiyor, biri temizliğini yapıyor, diğeri buzdolabını tedarik ediyor, kardeşi kahvaltıcı işletiyor. Böyle bir zincir olduk. Bu yüzden devlet başta göz yumdu işin gerçeği.”

Alaçam’a göre şu anda Sapanca’da 4 bin 700 bungalov var. Belediyenin verdiği sayı biraz daha farklı. Aralık 2024’te Sapanca Belediye Başkanı Nihat Arda Şahin, kasabadaki bungalov ticaretinin boyutunu ortaya koyan bir araştırmanın sonuçlarını açıkladığı basın toplantısında toplam 4 bin 401 bungalov bulunduğunu ve bunlardan yalnızca 400’ünün yasal olduğunu söyledi.

Şahin, bungalov sahiplerini cezalandırmayı veya bungalovları yıkmayı açıkça önermedi ancak 2025 başından itibaren “geçici turizm ruhsatı”na sahip 1.500 işletmenin “kaçak” statüsüne geçeceğini duyurdu.

Şahin, “Bu yapılar Sapanca ekonomisine yılda beş milyar lira katkı yapıyor. Amacımız bu yapıları standarda kavuşturmak ve turizmi düzenlemek. Doğmuş çocuğu boğmak gibi bir niyetimiz yok,” dedi. Sapanca Belediyesi ve Sakarya Büyükşehir Belediyesi AKP meclis üyesi ve şehir plancısı Oya Arapoğlu, Şahin’i eleştiren bir açıklama yapmıştı: “Bungalov yapıların bir kısmının sit alanında, bir kısmının imar planlı alanda bir kısmının da plansız alanda kaldığı hepimizin bildiği bir gerçektir.” Sorunun “imar planı” ile çözülmesi gerektiğini savunmuştu. Bu da kaçak yapıların fiilen yasallaştırılması anlamına geliyor.

“Bu hukuka uygun bir uygulama değil.” diyor çevre hukuku avukatı Esmanur Çağlak. “Ancak uygulamada sahada gördüğümüz idarenin normalde bu kaçak veya izinsiz yapılaşmalara dair yıkım, para cezası gibi yaptırım gücü bulunmasına rağmen, kamu otoritesi doğal varlıklarımızı talan eden şirketler üzerinde kullanılmıyor. Bunun sonucunda bugün sapancadaki bungalov istilası ile baş başa kalmaktayız.” diye ekliyor.

O sırada Sapanca’daki bungalov sorununu yetkililer çok bildik bir şekilde çözmeye başladı: Kanunları uygulamak yerine suçu aklayacak şekilde değiştirerek.

Birkaç bungalovla başlayan aile işletmeleri kısa sürede büyük otel zincirlerini Sapanca’ya çekti. “Son iki yılda yatırımcılar gelmeye başladı,” diyor Alaçam. “On ilâ on beş birimli yerler ortaya çıktı. Sonra otuz, elli, hatta doksan birimlere ulaştı.” Bugün Sapanca’da Dedeman ve Elite World Hotels & Resorts gibi yerli otellerle Wyndham ve Kempinski gibi küresel lüks markaları yanyana bulmak mümkün. En büyük projelerden biri, 2026’da açılması planlanan ve Kempinski ile ortak yapılan 130 milyon dolarlık NEF Sapanca. Projenin “200 otel odası ve süit ile 50 villa ve 138 daire… göletler, dereler ve yürüyüş, koşu ve bisiklet yollarıyla kuşatılmış yemyeşil ormanlarla çevrili” olacağı vaat ediliyor. NEF Sapanca, NEF markasının bir parçası ve Timur Gayrimenkul Geliştirme tarafından yürütülüyor. Bu şirket, eski Galatasaray başkan yardımcısı ve tanınmış iş insanı Erdem Timur tarafından kuruldu. Timur’un serveti yaklaşık 500 milyon dolar olarak tahmin ediliyor.

NEF Sapanca’nın yaklaşık on kilometre doğusunda, “Doğanın tam kalbinde” sloganıyla pazarlanan Lake Look adlı bir tatil tesisi var. Bir başka sloganı “Yeşile uyan, maviyle dinlen.” olan Lake Look’un sahibi Eren Group’un AKP ile bağları bulunuyor. 2021’de inşaata başlandığında şirket CEO’su Ali Ethem Yıldırım, Sakarya’nın AKP’li belediye başkanı Ekrem Yüce’nin başdanışmanı olarak görev yapıyordu. Yıldırım’ın oğlu ve Lake Look’un CEO’su Selim Yıldırım aynı yıl AKP Sakarya İl Yönetim Kurulu’na seçildi.

NEF Sapanca ve Lake Look projeleri 2021’de fiilen başlamıştı. Her iki proje de doğal değeri ve Sapanca’nın içme suyu kaynağı açısından önemi nedeniyle birinci derece sit alanı ilan edilmiş kıyı bölgesinde yer alıyordu. En üst kategori koruma sağlayan birinci derece sit alanlarında konut, turistik, endüstriyel veya ticari yapılar inşa edilmesi kesinlikle yasak. Bu iki örnek, münferit vakalar değil. Yol boyunca göl kenarı bungalovlar, tiny house’lar ve otellerle dolu.

Çevre, Şehircilik İklim Değişikliği Bakanlığı, koruması altında bulunan arazilerdeki bu yüzlerce kaçak turizm işletmelerinden bazıları ile başa çıkmanın yolunu, Temmuz 2023 ve Ocak 2025’te Sapanca’nın sit alanı haritasını değiştirmekte buldu.

Bu yıl alınan kararda göl kıyısının büyük bölümün statüsü “Nitelikli Doğal Koruma Alanı”na dönüştürüldü, böylece fiilen ikinci derece sit alanına düşürülmüş oldu. Bu statü, inşaata sadece çok nadir durumlarda ve sıkı koşullar altında izin veriyor.

Ama harita bize farklı bir şey daha gösteriyor. Kıyı boyunca birkaç arazinin statüsü daha da düşürülmüş, “Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanları”na indirilmiş. Yani turizm inşaatlarına izin veren üçüncü derece sit alanı. Haritada bu şekilde değiştirilen iki yer göze çarpıyor: Lake Look ve NEF-Kempinski. 2023'te alınan kararla NEF-Kempinski'nin bulunduğu "Kurtköy Doğal Sit alanı", bu yıl alınan kararda ise Lake Look'un bulunduğu "Sapanca Gölü Kıyısı Etap 3/A Doğal Sit Alanı"na müdahalede bulunulmuş. Bu iki projenin arazileri üçüncü derece sit alanı olarak izole edilip inşaatların hukuki statüleri ile ilgili sorun çözülmüş.

Lake Look'un hemen yanında ise ABD merkezli Wyndham Hotels & Resorts’a ait Ramada Resort bulunuyor. Dünyanın en büyük otel gruplarından biri olan Wyndham, izinsiz inşa edilmiş 90’dan fazla bungalov işletiyor. Yerel medyada tesiste ruhsat sorunları yaşandığına dair haberler çıkmıştı. Sakarya Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı SASKİ, 2024’te usulsüz kullanım nedeniyle bungalovların suyunu kesmişti. Bu yıl Mayıs ayında zabıta, Ramada Resort by Wyndham Thermal Sapanca’daki 91 bungalovu ruhsat eksikliği nedeniyle kapattı ancak bu çok uzun sürmedi. Tekrar nasıl açıldığı konusunda sorduğumuz sorulara yanıt vermeyen işletme, şuanda rezervasyon almaya devam ediyor.

Resmi kayıtlardan, çok sayıda bungalovun bulunduğu gölün batısındaki kıyı arazilerinin imar değişikliklerinden etkilenip etkilenmediği net olarak anlaşılmıyor. Haritalar kamuya açık değil.

Ancak kanunlara göre, Sapanca Gölü’nün herhangi bir kıyısından içeriye doğru ilk 300 metre, kasabaya içme suyu sağlamadaki hayati rolü nedeniyle birinci derece sit alanı yani Mutlak Koruma Bölgesi statüsünde olmalı. Dolayısıyla aslında kıyıdaki tüm yapılar kağıt üstünde kaçak. Tehlikede olan tek konu içme suyu değil. Bungalovlar ayrıca Sapanca’yı ekolojik bir hazine yapan kuşların yaşam alanlarına da girmiş durumda. 2010 tarihli bir çalışma, “neredeyse tehdit altında” olarak sınıflandırılan Pasbaş patka(Aytya nyroca) da dâhil 69 kuş türünü ve resmen “vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük” olarak sınıflandırılan Dikkuyruk ördeği(Oxyura leucocephala) Sapanca’da tespit etti. 2023’e gelindiğinde, Sakarya Üniversitesi’nden araştırmacılar Dilek Temur ve Ali Uzun kuş sayısında bir düşüş gözlemlemeye başlamıştı. Araştırmalarında “Turizm ve günübirlik faaliyetler özellikle mart ile temmuz arasında yoğun; bu dönem kuşların üreme dönemi ile çakışıyor ve doğrudan üreme başarısını olumsuz etkiliyor,” diye yazdılar. Gölün doğu ve batı uçlarındaki sazlıkların daralması — bazı yerlerde “tamamen tahrip edilmesi” — kuşların üreme alanlarını etkiliyordu. Timur ve Uzun’un makalesine göre: “Konumu ve yaşam alanı özellikleriyle Sapanca Gölü, hem bölge hem de Türkiye açısından önemli bir sulak alan (…) Sapanca Gölü Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar listesine dâhil edilmelidir. Ayrıca göl suyunun endüstriyel amaçlarla kullanımının yasaklanması acil bir adımdır.”

“Her gün daha fazla biyoçeşitliliğimizi kaybediyoruz,” diyor TEMA’dan Eylem Tuncaelli. “Sulak alanlarımızı kaybediyoruz. Veriler ormanlarımızı veya su kaynaklarımızı koruyamayacağımızı gösteriyor. Maden, ulaşım, yenilenebilir enerji iletim hatları ve benzeri şeylere feda ediliyorlar. Günden güne azalışlarına üzülerek tanık oluyoruz.”

Sapanca’daki ruhsatsız bungalovların yıkılması konusu sık sık gündeme geliyor ancak şu ana kadar pek bir sonuç alınamadı. Örneğin, Nisan 2023’te Sakarya Su ve Kanalizasyon İdaresi (SASKİ), göl kıyısına inşa edilmiş 125 bungalovun yıkımı için başvuruda bulundu ve bu başvuru Turizm Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı tarafından onaylandı. Aradan iki yıl geçmesine rağmen bu bungalovlar hâlâ yerli yerinde duruyor.

Eski sit alanları üzerindeki diğer bungalovlar da işletilmeye devam ediyor. Mart 2024’te yerel halktan birkaç kişi, göl kıyısındaki yeni bir inşaat hakkında belediyeye şikâyette bulundu. Belediye denetim ekibinin şikâyetlerini takip ettiğini ancak herhangi bir işlem yapmadığını söylediler. Yerel medyaya verdikleri demeçte, “Biz yerel halk ve doğasever çevreciler ‘bu yapılara nasıl inşa izni verilir’ diye sordukça bunları koruması gereken yetkililer siyasi kazanç ve kâr uğruna hiçbir soru sormuyor, bilmiyor gibi davranıyor,” dediler.

Bungalovlar işletilmeye devam ediyor.

Mart ayında Sakarya valisi Rahmi Doğan, Sapanca’nın CHP’li belediye başkanı Nihat Arda Şahin ile bir dizi toplantının ardından şöyle dedi: “Herkesin bildiği üzere kamu malına, ortak değerlerimize, özellikle Sapanca Gölü kıyısındaki dere yataklarına yönelik hiçbir işgale asla müsaade etmeyeceğimizi net şekilde belirttim.”

Vali Doğan, Sapanca dağlarındaki dere yataklarına inşa edilmiş 369 bungalovun yıkılacağını açıkladı. “İçişleri Bakanlığı tarafından yapılan denetimde bu bungalovların dere yataklarının içinde inşa edildiği tespit edildi. Mutlak koruma alanlarında bulunanlar için de çalışmalarımız devam ediyor,” dedi. Bu yapılar da bugün hâlâ ayakta duruyor.

Doğan ayrıca yapı izinleri hakkında soruşturma açmayı düşündüğünü ekledi. Bir hafta sonra, İçişleri Bakanlığı Sapanca Belediye Başkanı Şahin hakkında soruşturma başlatılması yönünde onay verdi. Şahin 2024’te seçilmişti. Yardımcısı Burak Koç da soruşturmaya dâhil edildi. Soruşturmaya, bungalov çılgınlığının büyük bir bölümünün denetiminden sorumlu eski AKP’li belediye başkanları Özcan Özen ve Aydın Yılmazer de eklendi.

Şahin, soruşturmanın siyasi amaçlı olduğunu iddia etti ve soruşturma kararının aralık ayında alındığını, ancak dört ay sonra kendilerine iletildiğini belirtti. “Demokrasi ve adalet sınavından geçtiğimiz bu günlerde, kararın üç ay boyunca bekletilmesi dikkat çekici,” dedi. Bu sürecin, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanmasıyla başlayan, hükümetin CHP’ye yönelik saldırılarının başlangıcına denk geldiğini belirtti.

Sapanca'da turizm artık yerel ekonominin büyük itici gücü. Bazı yerlerin gecelik ücretleri artık İtalya’da tarihi bir kalede konaklamaktan daha pahalı. Bu çılgınlık sadece bungalovları değil restoranları ve tekne turlarını da etkiliyor. Herkes iyi para kazanıyor gibi görünüyor. En azından Alaçam’a göre. “Bunlar 18–23 yaşları arasındaki yerel gençler; scooter alıp kurye lisansı aldılar,” diye anlatıyor. “Misafirler artık market, et, sebze sipariş edebiliyor. Kurye üç-dört dükkâna gidip her şeyi teslim ediyor, misafirler havuz kenarında rahatlıyor.”

Mangal yakmayı bilmiyor musunuz? Merak etmeyin, onu da yapacak biri var. “Arıyorsunuz, biri gelip yemeğinizi pişiriyor, salatanızı hazırlıyor, mangalı yakıyor,” diyor Alaçam.

Bunların sebebi misafirperverlik değil. Sık sık Sapanca’ya giden bir ziyaretçi bize, market fiyatlarının yükseldiğini ve her şeyin artık ücretli bir hale geldiğini anlattı. Otel çalışanlarından mangal tutuşturmak için çakmak istediğinde, “adam ‘ben sizin için yakarım’ dedi. Biz bunun oda servisi gibi olduğunu düşündük. Küçük bir meşale getirdi, tutuşturdu ve sadece bunun için 500 lira aldı. Şaştık kaldık.”

Dönüşümün bu derece radikal olmasına rağmen, Sapanca sakinlerinin çok azı bungalovlara açıkça karşı çıkabiliyor veya inşaatın doğaya etkisinden şikâyet edebiliyor. Son yıllardaki sosyo-kültürel değişikliklere itiraz etmek ise daha da zor. Uzun yıllardır Sapanca’da yaşayan küçük bir işletme sahibiyle konuştuğumuzda, bungalovlar hakkında sosyal medyada paylaşım yaptıktan sonra tehdit mesajları ve telefonlar aldığı söyledi. Bazı yerel halkın “bağırarak ve şiddetle iletişim kurmayı tercih ettiklerini” belirtti. İşletme sahibinin bahsettiği sorunlar arasında bölgede artan cinsiyetçilik ve seks turizmi de vardı. “Tiny house” veya “Sapanca bungalovları” yazarak sosyal medyada basit bir arama yapmak, onlarca seks işçisinin gönderisini önümüze çıkarıyor.

Bu Sapanca’ya özgü olmayan bir olgu olsa da, geleneksel olarak muhafazakâr bir kasaba için büyük bir değişim. Konuştuğumuz işletme sahibi, bölgedeki değişime feminist bir perspektiften bakıyor ve özellikle kadınlara yönelik gözlemlediği bir kaygıyı dile getiriyor: “Sokakta yürüyen insanlarda bir değişiklik yaşandığını hissettim. Tuhaf tipte erkekler kamusal alanları kullanmaya başladı. Bütün kadınlara potansiyel, bir meta gibi bakıyorlar, bilmiyorum.”

Çift olmayan çiftler gördüğünü ve defalarca sokakta kadınları tehdit eden erkeklerle karşılaştığını anlatıyor. Ona göre bungalovlar erkeklere herhangi bir otelin sağlayamayacağı bir cezasızlık alanı sunuyor. “Bungalovlarda tüm karanlık isteklerini yaşayabiliyorlar. Burası fantezilerini yaşayabilecekleri özgür bir alan.”

Sapanca’nın popülerliği başka sorunları da beraberinde getirdi. Bu yıl Mart ayında, sosyal medyada sahte bungalov ilanlarıyla binlerce kişiyi 120 milyon TL dolandıran yirmi iki kişi tutuklandı.

Ertesi ay, bir aile kaldıkları bungalovda yatağı çekecek şekilde ayarlanmış gizli kamera buldu. Soruşturma sırasında polis, gizli kameranın satın alındığı zamandan çekilmiş bir fotoğrafını bungalov sahibinin telefonunda buldu. İşletme sahibi ve bir arkadaşı “özel hayatın gizliliğini ihlal” suçlamasıyla tutuklandı ancak beş ay sonra mahkeme tutuksuz yargılanmalarına karar verdi.

Bungalov sahiplerinin gizli kamerayı bulan aileyle mahkeme öncesi kavga ettiklerine dair görüntüler ağustos ayında medyada yayımlandı.

Bungalovların denetimsizliği ölümle sonuçlanan vakalara da yol açıyor. Şubat 2023’te, bir tesiste hafta sonu tatili yapan genç bir çift çıkan yangında yaşamını yitirdi. O zamandan beri ölümle sonuçlanmayan birçok yangın olayı daha yaşandı.

Mayıs ayında, Garden Home adlı bungalov işletmesinde ailesiyle tatil yapan 4 yaşındaki bir çocuk havuza düşerek hayatını kaybetti. Soruşturmada, tesisin geçici işletme ruhsatının aylar önce iptal edildiği ve personelin zorunlu kayıt sistemine müşterilerin bilgilerini yalnızca çocuğun ölümünden sonra girdiği ortaya çıktı. Tesisin ilanı, işletme ruhsatı olmadığı halde, SAVİBU’nun web sitesinde hâlâ duruyor.

Bunların hiçbiri ziyaretçileri caydırıyor gibi görünmüyor. Alaçam, bungalovların neredeyse sürekli dolu olduğunu söyledi. Anadolu Ajansı’nın haberine göre geçtiğimiz Kurban Bayramı’nda ziyaretçi sayısı Sapanca nüfusunu geçti.